۰

معماری خانه های تاریخی ارمنیان جلفای نو اصفهان

به نقل از فصلنامه ی فرهنگی پیمان شماره ۷۴

نویسنده: دکتر مقدی خدابخشیان دکترای معماری و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان

‏جلفای اصفهان، به منزله ی یک بافت تاریخی ارزشمند در این شهر، از آفت تحولات گذار از سنت به مدرنیزم مصون نمانده و تغییراتی بنیادین یافته است. آن چنان که این دگرگونی ها به سمت ‏نابودی چهره ی اولیه آن پیش رفته و در قرن بیست و یکم باید احیای آن مورد توجه قرار گیرد. از این رو، با توجه به ‏چشم  انداز کلی موضوع و اهمیت آن در سطح بین  الملل، در پژوهش پیش  رو به معرفی تاریخچه ی مختصری از نحوه ی ‏شکل گیری محله ی جلفای اصفهان‏ پرداخته می  شود و گونه  شناسی خانه  های آن مورد بررسی اجمالی قرار می  گیرد.

اسکان ارمنیان پس از کوچ به ایران

کوچ اجباری ارمنیان به دست شاه عباس صفوی در چندین مرحله و از مناطق مختلف صورت گرفت. با کوچ ارمنیان به ‏قسمتی از ساحل جنوبی زاینده  رود که بخشی از زمین های آن را شاه عباس به آنان واگذار کرده بود و بخشی دیگر را نیز با هزینه ی ‏شخصی خریداری کردند و شهر جدیدی پایه  گذاری شد. بدین ترتیب، اهالی جوقا یا جلفای قدیم در ‏ساحل ارس شهر جدیدی را در اصفهان و این بار در ساحل زاینده  رود بنا کردند و به یاد سرزمین آبا و ‏اجدادی خود آن را نورجوقا یا جلفای نو نامیدند. با ایجاد شهر جلفای نو ارمنیان ساکن در دیگر ‏نقاط اصفهان نیز، پس از گذشت پنجاه سال، وارد آن شدند و در کنار محله  های تازه تأسیس این شهر، محله  های ‏جدیدتری ایجاد کردند.‏

شهرسازی جلفای نو اصفهان

ارمنیان، در ۱۶۰۵م به جلفا مهاجرت کردند و یک سال بعد، یعنی در ۱۶۰۶م، جلفای نو را بنا نهادند. آنها ‏برای ایجاد شهر جدید جلفا، پس از تهیۀ نقشۀ اصلی شهرسازی، خیابانی شرقی غربی احداث کردند و ‏نام یکی از ثروتمندان جلفای نو اصفهان، به نام نازار، را بر آن نهادند. سپس، در دو طرف این خیابان، که ستون فقرات ‏جلفای نو اصفهان را تشکیل می  داد، ده گذر دیگر به سمت جنوب احداث کردند و در دو انتهای شرقی و غربی ‏این خیابان اصلی، بزرگان جلفای نو اصفهان خانه‌های خود را ساختند. شهر همچنین، مانند نمونه ی پیشین خود، با دروازه‌هایی محصور شد که همواره بر روی ورود افراد غیرارمنی بسته ‏بود.‏

امروزه، تمامی این محلات به دلیل ساخت و سازهای غیر اصولی، هویت خود را از دست داده  اند به گونه ای که در ‏برخی از آنها دیگر بنای تاریخی  ای به جا نمانده است. تنها در کنار کلیساهای جلفای نو و بخش کوچکی از محلۀ سنگ تراش ها امکان زنده سازی دوبارۀ محله با طرح  های مناسب و همساز با بافت آن امکان پذیر است. جلفای نو چنان دگرگون شده که امروزه مرزهای آن قابل تشخیص نیست و در تقسیمات جدید شهری، تنها نواحی پیرامون کلیسای وانک، جلفای نو خوانده می  شود، در حالیکه بومیان ارمنی همچنان از نام  های قدیم این محلات استفاده می  کنند.‏

گونه  شناسی خانه  های جلفای نو اصفهان

به لحاظ گونه شناسی کلی خانه های جلفای نو اصفهان به دو تیپ کلی درون گرا و برون گرا تقسیم می  شوند.

گونه شناسی حاصل از پژوهش های نگارنده، در نتیجه ی تحقیقات میدانی و کتابخانه ای فراوان، حاکی از آن ‏است که خانه های درون گرا از نظر کالبدی، ارتباط بصری فضاهای سکونتی درونی بنا تنها با ‏حیاط خانه است درحالی که درگونه ی برون گرا خانه  هایی طبقه بندی می شود که بنا در پوسته ی خارجی خود دارای ‏ارتباط بصری با گذرگاه های عمومی است. این ارتباط در برخی از خانه های جلفا در قالب ایوان دیده می شود.‏

بنابر تعاریف یاد شده گونۀ درون  گرا خود می  تواند شامل گونه  های مختلفی باشد، از جمله خانه هایی با حیاط مرکزی و ‏جبهه های متعدد و یا خانه هایی با کوشک در درون باغ با دیوار محصور در اطراف آن.‏ گونۀ قالب خانه  های جلفای اصفهان درون  گراست و شمار معدودی از این بناها دارای دو بخش درون گرا و برون گرا هستند. بنابر تعاریف فوق، بخش درون گرای خانه شامل حیاط  های مرکزی با جبهه  های سکونتی در اطراف و ‏بخش برون گرا شامل ایوان یا گشودگی  هایی بر روی پوستۀ خارجی رو به گذرگاه عمومی است. معضل محرمیت ‏خانه های برون گرا، در ضمن دارا بودن اشراف از داخل به فضای عمومی، با ارتفاع بلند ایوان و عرض کم ‏گذر برطرف می  شده است. در چنین شکلی از معماری با محدود کردن دید مستقیم از معبر عمومی ‏به داخل بنا امکان ایجاد دید معکوس از ایوان به سمت معبر عمومی مهیا می شده است.‏…

معماری جلفای نو اصفهان

معماری جلفای نو از تلفیق معماری ارمنی، که از ارمنستان و جلفای قدیم آمده بود و معماری بومی ایرانی، که ‏با اقلیم اصفهان تطابق داشت، شکل گرفت. مصالح بومی ارمنستان، به صورت خاص، سنگ است زیرا ‏سرزمین کوهستانی این مصالح را به وفور و در انواع و رنگ  های گوناگون در اختیار دارد. نبود سنگ ‏کافی در اصفهان، به دلیل کویری بودن آن و در دست نبودن مصالح سنتی مورد استفاده در بناهای ارمنیان در این محل جدید، سبب شد تا ارمنیان در ساخت بناهای خود از مصالح و روش  های بومی اصفهان استفاده و آن را با شیوه‌های سنتی خود ادغام کنند و شیوۀ جدیدی را در ساختمان  سازی این منطقه به وجود آورند.

نحوۀ ورود به خانه و حیاط، نماهای رو به حیاط، تزیینات بیرونی، تناسب ها، نحوۀ ارتباط بین اتاق ها و ‏حیاط و ترکیب فضاهای اصلی و فرعی در طبقۀ همکف از وجوه اشتراک با خانه‌های ایرانی و معرف آن بخش از هویت ‏معماری است که به تبعیت از معماری ایرانی دورۀ صفوی و پس از آن پدید آمده.

تحقیقات نشان می  دهد که برداشت  های فلسفی و اعتقادی از عناصر طبیعی در معماری، نظیر آب در خانه  های ‏اصفهان، همگی به الزامات اقلیمی باز می گردد. به گونه ای که وجود حوض آب، به دلیل خشکی هوا و ایجاد ‏برودت تبخیری، در بیشتر خانه  های این اقلیم از جمله جلفای نو الزامی بوده است. همچنین، وجود تزیینات گیاهی و ‏آینه  کاری  ها به دلیل تلطیف فضای خشک کویری خارج از بنا بوده است و فلسفۀ ایجاد باغ و تصویری از بهشت ‏در فضاهای داخلی نیز به این موضوع باز می گردد. ‏

نقاشی های دیواری به سبک اروپایی در خانه های ارمنیان جلفای اصفهان، که از تفاوت  های چشمگیر این خانه ‏ها با خانه های دیگر نقاط شهر اصفهان محسوب می شود، ناشی از وجود نقاشان مشهور تحصیل کرده در اروپا و همچنین، ‏ارتباط اروپاییان و سفرای آن خطه با ارمنیان جلفا، به دلیل اسکان در این شهر مسیحی، بوده است.

پوستۀ خارجی خانه  های جلفای نو فاقد هرگونه تزیینات است و کلیۀ تزیینات در فضاهای داخلی صورت گرفته. برخی خانه  های جلفای نو، در کنار دیوار خشتی حجیم، دارای گره  چینی  هایی در سردر ورودی بنا هستند که به منزلۀ تنها تزیین خارجی بنا به وضعیت مناسب مالی صاحبخانه اشاره داشته است.‏…

کالبد خانه  های جلفای نو اصفهان

کلیات کالبدی خانه  های ارمنیان جلفای نو شبیه به خانه های دیگر نقاط شهر اصفهان است. شباهت ‏خانه های جلفای نو به خانه های دیگر محله های تاریخی غیر ارمنی اصفهان نیز به دلیل تشابه اقلیمی و استفاده از روش ها ‏و مصالح بومی منطقه است که غالباً از خشت و گل بوده. در مورد تفاوت های خانه های جلفای نو با خانه های محلات همسایه می توان به موارد کالبدی و شکل گیری جبهه های ساختمان اشاره کرد. خانه های دو جبهه ‏ساخت شمالی و جنوبی را می توان از این نوع دانست. برخی از خانه های درون گرای جلفای نو دارای دو جبهه ی ‏شمالی و جنوبی است که فضای زمستان‌نشین و تابستان‌نشین را تشکیل می‌دهد. این سبک در مقابل ‏الگوی رایج حیاط مرکزی با چهار جبهه ی ساخت، به صورت چهار فصل، قرار دارد که سبک بومی معماری ایران بوده ‏است.‏

علاوه بر تفاوت در زمینه ی تزیینات در برخی از خانه  های ارمنیان، محلی برای آماده  سازی شراب برای انجام ‏مراسم مذهبی نیز دیده می شود. این محل، که معمولاً در زیرزمین قرار داشت از طریق مجراهایی با طبقه ی ‏همکف مرتبط بود تا آب انگور از راه این مجراها به کوزه های بزرگ در زیرزمین منتقل شود. ‏

در خانه های جلفای نو اصفهان، در ضمن رعایت مسائل مربوط به اشرافیت و حریم ها، ارتباط های بصری متنوعی با قسمت های مختلف ‏خانه به وجود می آید. بخش ورودی به مثابه هشتی یا فضای مسقفی که روشنایی کمتری نسبت به فضای ‏بیرون دارد و چرخشی که در ورودی بنا صورت می گیرد مانع از دید مستقیم به فضاهای اصلی خانه می شود. ‏همچنین، ارتفاع بلند دیوارهای حیاط مانع دید اتاق ها و فضاهای خصوصی می شود. ایجاد ‏گشودگی ها و نورگیرها، به تناسب فضایی متفاوت بوده است؛ برای نمونه، فضاهای اصلی مانند تالار دارای ‏بازشوهای بزرگ تر و ارسی های زیبایی نسبت به دیگر اتاق ها بوده اند.

ارتباط گذرگاه های عمومی با فضاهای داخلی خانه ها در جلفای نو اصفهان از طریق سلسله مراتب سازمان یافته ای شامل ورودی، ‏هشتی، دالان، حیاط و سپس، اتاق ها صورت می گرفت….

در ادامه به بررسی چند نمونه از خانه های ارمنیان جلفای نو اصفهان پرداخته می شود:‏

 

ـ خانه ی سوکیاس ‏

این خانه از آثار به جای  مانده از دورۀ صفوی در محلۀ تبریزی هاست که امروزه دانشکدۀ مرمت دانشگاه هنر در آن ‏استقرار یافته. این خانه، که در طبقه بندی بناهای درون گرا قرار می  گیرد، از حیاطی وسیع و طویل و فضاهایی در دو جبهۀ شمالی ‏و جنوبی تشکیل شده. جبهۀ شمالی شامل ایوانی دو ستونی است که مقابل حوض  خانه قرار دارد. دو اتاق ‏سه دری با عمق  های متفاوت اما هر دو مشرف به حیاط اصلی خانه، در دو طرف این ایوان واقع   شده و پشت هر‏یک از آنها اتاق دیگری وجود دارد که با حیاط دوم مرتبط است. حوض  خانه ارتفاعی معادل دو طبقه دارد و در هر طبقه، اتاق هایی در اطراف آن قرار گرفته. اتاق  های طبقۀ دوم به یکدیگر متصل اند و بخش ‏مرکزی حوض خانه را دور می  زنند‎‏.

این سبک از معماری، یعنی وجود حوض در جبهۀ شمالی بنا و استقرار ساختمان بین دو حیاط، را در دیگر خانه  های دیگر جلفای نو نیز می  توان دید. این جانمایی سبب به وجود آمدن تهویۀ طبیعی در فضاهای داخلی می  شود به طوری که با بالا ‏رفتن دما در وجه جنوبی و ایجاد مکش هوای خنک  تر مرطوب از وجه شمالی، که در سایه قرار دارد، به داخل ‏کشیده می  شود.‏

فضای حوض  خانه توسط ارسی مرتفع به ایوان ستون  دار مقابل خود و با سه در چوبی به حیاط واقع ‏در ضلع جنوبی گشوده می‌شود. حوض  خانه و اتاق  های اطراف آن دارای تزیینات کاربندی و نقاشی روی گچ است ‏که تأثیر سبک‌های نقاشی اروپایی در آن دیده می‌شود. ایوان ستون دار این جبهه نیز بر روی سقف و ‏دیوارها دارای تزیینات فراوان نقاشی شده است.

اتاق ضلع شرقی حوض  خانه دارای طاقچه‌ها و فرورفتگی‌هایی به ‏شکل ظروف مختلف و شبیه فضای فوقانی عمارت عالی قاپوی اصفهان است.جبهۀ شمالی خانه، که ‏ترکیبی نامتقارن دارد، شامل یک ایوان ستون  دار و اتاق پشت آن، مطبخ و فضاهای ورودی است. قاعده ی هشتی ‏ورودی به شکل مربع است. هشتی ورودی از یک سو، به وسیله ی دالانی با حیاط و از سوی دیگر، با مطبخ مرتبط است. ‏تزیینات یزدی  بندی سردر این ورودی و طاقچه‌های دو طرف آن این خانه را از سایر خانه‌هایی که در همسایگی آن است متمایز کرده. نمای حیاط‌های خانه پوشیده از اندود سیم گل و دارای باغچۀ بزرگی در میانه ی حیاط است.‏

‏ـ خانه ی مارتا پیترز‏

این خانه، که از گونه ی بناهای درون گرای کوشکی در داخل باغ است، در خیابان حکیم نظامی واقع شده و الگویی ‏متفاوت با خانه‌های عادی هم  عصر خود دارد. طرح خانه در ابتدا به صورت کوشک و در میان باغ، واقع ‏بوده که در طول زمان دستخوش تغییر شده. بخش اصلی مکعب شکل و متعلق به دوره ی ‏صفوی است که چهارصفه ای در میان خود دارد. این فضا با ارتفاعی معادل دو طبقه،در دو سوی شرقی و ‏غربی، دارای ایوان هایی بوده است. سقف چهار صفه دارای تزیینات مقرنس و دیوارهای آن پوشیده از تزیینات ‏گچ بری، آینه کاری، طلاکاری و نقاشی هایی از فرشتگان است. این فضا و ایوان های آن در داخل باغی محصور ‏بوده و روشنایی آن از چهار سمت تأمین می‌شده است. در چهار گوشه ی بخش اصلی خانه، اتاق هایی وجود دارد ‏که با ایوان ها و فضای میانی مرتبط است. در جبهه ی جنوبی بنا، ایوانی در میانه با دو اتاق سه دری در دو طرف ‏قرار دارد که احتمالاً در دوره‌های بعدی به آن اضافه شده.

نمای خارجی ساختمان دارای ‏تزیینات آجرکاری و پنجره‌های جنوبی دارای گره چینی‌های زیباست. تغییرات مختلف در طول زمان سبب ‏شده که باغ پیرامون بنا به چند حیاط و فضای باز تبدیل شود به گونه  ای که امروزه در شمال کوشک اصلی ‏یک حیاط و در دو جبهۀ شمالی و شرقی این حیاط، فضاهای دیگری واقع شده. علاوه بر این، دو حیاط ‏دیگر در جنوب و شرق کوشک به چشم می  خورد که حیاط شرقی نقش خدماتی داشته و فضاهای آشپزخانه و سرویس  های بهداشتی ‏را دربر می  گیرد. ورودی خانه، در وضعیت ‏کنونی، مستقیماً به حیاط شمالی وارد می شود. احتمالاً، در این بخش فضاهای دیگری نیز وجود داشته که ‏در تعریض خیابان حکیم نظامی از بین رفته   است. در حال حاضر، این خانه به منزلۀ دانشکدۀ هنر مورد استفاده ‏قرار می  گیرد.

ـ خانه ی خواجه هوسپ

این خانه در محلۀ تبریزی ها به شکل درون گرا و دارای دو جبهه ساخت است. ‏جبهه ی تابستان نشین جنوبی به صورت دو طبقه و به سمت حیاط بیرونی و اندرونی مشرف ‏است. فضای ایوان در وجه شمالی حوض  خانه  ای دارد که در بخش سقف گنبدی دارای تزیینات ‏آینه  کاری و مقرنس است.‏

این حوض با حوضی در بیرون بنا ارتباط دارد و با افزایش برودت تبخیری سبب تلطیف هوا ‏در تابستان می  شده. به دلیل قرارگرفتن در سایه و دمای مناسب تر، زیرزمین خانه با پلکان ‏ارتباطی و بازشوهایی به سمت حیاط در این بخش واقع شده است.  

نبود حوض در ‏جبهه های زمستان نشین شاهد این مدعاست که جنبۀ اقلیمی اهمیت بیشتری از جنبه ی فرهنگی حوض در این بناها دارد. ‏جبهه ی زمستان  نشین شمالی بنا با سقف کوتاه تر، برای فراهم آوردن بهتر آسایش در زمستان، در بخش ‏نورگیر ساختمان، یعنی شمال، قرار دارد و نور جنوب را دریافت می کند. این بخش دارای تزیینات ‏شیر و شکر در سقف است. ورودی در شمال غرب خانه در سطحی پایین تر از گذر اصلی قرار دارد و ‏با یک هشتی به دالانی منتهی و سپس، وارد حیاط می شود. هشتی شامل بخش های ‏اصطبل و پلکان منتهی به بالاخانه است که در بخش شمالی یا زمستان نشین قرار دارد. بالاخانه خود ‏دارای دوبخش، اتاق سه دری و ارسی، است که در جبهۀ شمالی و جنوبی سقف اصطبل قرار دارد و ‏در حکم حیاط برای این قسمت است. فضای بالاخانه که مورد استفاده ی خدمه بوده از ‏طریق پلکان دیگری مستقیماً به حیاط متصل می  شود.

ـ خانه ی میناسیان‏

خانه ی میناسیان در محله ی چهارسوق و به صورت برون گرا ساخته شده است. این خانه دارای الگویی متفاوت با خانه های جلفاست به ‏گونه ای که بخشی از آن بر روی مادی پیش آمده است و معبر عمومی از زیر آن می گذرد. خانه دارای دو ‏طبقه است که در سه وجه یک حیاط شکل گرفته و از طریق پلکانی در مرکز بنا به هم مرتبط می شوند. ‏طبقه ی همکف شامل اتاق  های خدماتی در جبهه ی شمالی و مطبخ در بخش غربی بناست. ساختمان ‏یک ورودی مرتبط با گذر در جنوب خانه دارد که تنها بخش ساخته شده در جبهه ی جنوبی بنا ‏محسوب می  شود. اتاق هایی نیز در جبهه ی شمالی بنا با نورگیری مطلوب جنوبی در همکف قرار دارند.

طبقه ی اول دارای ایوانی بسیار زیباست که کل بنا را دور می زند و اتاق های این طبقه را در سایه ‏قرار می دهد. در این بنا، راهکارهای اقلیمی به منظور بهره گیری از وضعیت مناسب فصلی، به دلیل ابعاد ‏محدود زمین در طبقات، مورد توجه بوده است به گونه ای که در طبقۀ همکف اتاق هایی در جبهه ی شمالی ‏حیاط با جهت  گیری جنوبی دیده می شود که مناسب فصل زمستان است و فضاهای خدماتی در شمالی ترین نقطه ی بنا رو به سمت گذر قرار گرفته و همچون حائلی بین فضای سرد و اتاق های یاد شده به شمار ‏می آید. فضاهای طبقه ی اول به دلیل قرار گرفتن در سایه ای که ایوان سرتاسری ایجاد کرده ‏همچنین گشودگی هایی که در بدنه ی شمالی به سمت مادی قرار دارد، از وضعیت دمایی مطلوب تری برای ‏فصل تابستان برخوردار است. این فضاها با پیش آمدگی ای که بر روی مادی دارد و استفاده از آب مادی دارای ‏تهویه ی عرضی مرطوب است؛ به عبارتی، معمار بنا در این خانه راهکارهای اقلیمی ای را ‏که در دیگر خانه ها در سطح ارائه می کرد، به دلیل محدودیت ابعاد زمین، این بار در ارتفاع به اجرا درآورده. جبهه های شرقی و غربی بنا فضاهای مطبخ و خدماتی را شامل می شود.‏

متن کامل این مقاله را می توانید در اینجا بخوانید.

پاسخ دهید

* Copy This Password *

* Type Or Paste Password Here *

8,197 Spam Comments Blocked so far by Spam Free Wordpress

فارسی سازی قالب تم وردپرس