۰

احسان یارشاطر و معماری

احسان یارشاطر متولد ۱۲ فروردین ۱۲۹۹ و درگذشته ۱۰ شهریور ۱۳۹۷، بنیان‌گذار و سرویراستار دانشنامهٔ ایرانیکا، بنیان‌گذار مرکز مطالعات ایران‌شناسی، و استاد بازنشستهٔ مطالعات ایرانی در دانشگاه کلمبیا نیویورک بود.

احسان یارشاطر دانش‌آموختهٔ دورهٔ دکتریِ رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تهران و نیز دانش‌آموختهٔ دورهٔ دکتریِ زبان‌شناسی ایرانی در دانشکدهٔ مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن بود و از شاگردان ایرانیِ والتر هنینگ و مری بویس به‌شمار می‌آید. یارشاطر در سال ۲۰۱۵ جایزهٔ بیتا را دریافت کرد.

 

متن کامل مقالۀ معماری نو-  از یادداشتهای سفر امریکا

نوشتۀ احسان یارشاطر

این مقاله در مرداد ۱۳۳۶ در شماره ی چهارم از سال هشتم مجله ی سخن چاپ شده است.

آیا قرن بیستم سبک خاص و مستقلی از معماری به وجود آورده است؟ برای کسی که در شهرهای بزرگ اروپایی قدم می‌زند و بناها را تماشا می‌کند عموماً جواب این سؤال آسان نیست. چنین کسی ممکن است از دیدن ساختمان‌هایی که هر یک سبک دیگری دارد و به خصوص از مشاهدۀ بناهایی که به تقلید از سبک‌های قدیم از یونانی و رومی و «گوتیک» و «رنسانس» و «باروک» و جز این‌ها ساخته شده تردید پیدا کند که عصر ما سبک خاصی در معماری «بناهای عمومی» به‌ وجود آورده است.

اما برای کسی که به شهرهایی مثل نیویورک و شیکاگو و سانفرانسیسکو می‌رسد و مجموعۀ عمارات عمدۀ شهر را که مثل ستون‌های چهارگوش و دراز و دروپنجره‌دار پهلوی هم ایستاده‌اند با یک نظر از دور می‌بیند تردیدی برایش باقی نمی‌ماند که سبک عمومی این عمارات با آن‌چه مردم تا قرن نوزدهم می‌شناختند و می‌پسندیدند به‌کلی متفاوت است.

در حقیقت هنر ساختمان پس از چند قرن تقلید و تردید و ندانم‌کاری تنها در این قرن توانسته است سبک روشن و مستقل و اصیلی که با سبک‌های گذشته به‌کلی متفاوت و با سایر پیشرفت‌های قرن بیستم هم‌آهنگ است به‌وجود بیاورد.

قرن نوزدهم به‌خصوص قرن تقلید و «احیاء» سبک‌های گذشته بود. بهترین نمونۀ توجه به سبک‌های دیرین را شاید می‌توان در عمرات زیبای شهرداری استکهلم دید که هر اتاق یا ستون یا تالاری از آن نمایندۀ یکی از سبک‌های کهن شرقی و غربی است، و پیمودن آن در حقیقت نظیر مطالعۀ رساله‌ای در تاریخ معماری است.

***

معماری از هنرهای معدودی است که از آزادی و لجام‌گسیختگی بعضی هنرهای دیگر مثل نقاشی و شعر در قرن بیستم برکنار مانده است. علت این محدودیت این است که هنر ساختمان همیشه در خدمت «فایده» و «غرضی» است مثلاً باید مکان مناسبی برای مدرسه یا عبادتگاه یا کارخانه یا اداره باشد.

ضرورت وفای به‌این لوازم، هنر معماری را از هوس‌ورزی و خیال‌اندیشی و بازیگری عموماً باز می‌دارد. والا اگر بنا بود که به معماران زمین‌های وسیع و مصالح کافی واگذار می‌کردند تا «شور هنری» خود را، صرف نظر از فایدۀ بنا، فقط برای لذت بیننده یا اعجاب خصوصی خود سازنده آشکار کنند، آن وقت ناچار عمارت‌هایی به وجود می‌آمد که در سیر مستانه و آزادی بی‌حد و حصر خود از نقاشی نو و شعر نو و موسیقی نو باز نمی‌ماند.

به ‌قول دوستی، راستی هم افسوس که معماری باید همیشه در قید فایده بماند وگرنه، امروز می‌شد عمارت‌هایی دید که زیرزمین آن‌ها در طبقۀ هشتم و نهم قرار داشته باشد، سالن‌هایی که وقتی مردم روی صندلی‌های آن بنشینند وارونه قرار بگیرند، دیوارهای پیچانی که بر کف عمارت موج بزنند و ستون‌های خمیده‌ای که کف عمارت به آن‌ها آویزان باشد و درها و پنجره‌هایی که فقط نور قهوه‌ای مایل به بنفش را وارد اتاق‌ها کنند؛ ساختمان‌هایی که از دور مثل گردوی پوست‌کنده و یا حلزون ایستاده به نظر بیاید و پس از مطالعۀ دقیق‌تر معلوم بشود شبیه بطری شکسته یا مارچوبه است.

شاید هم روزی برسد که معمار از قیودی که امروز دامن‌گیر اوست آزاد شود و مردم قدر «هنر برای هنر» را بیش از این بشناسند و معمار فارغ از اندیشۀ اندازه و فایده، روزها خشت و گل و تیر و تخته خود را بردارد و به صحرا برود و به «آفرینش» چیزهایی که دیده ندیده و گوش نشنیده بپردازد و خاطر هنردوستان و نقاشان را شاد کند.

***

سبک‌ اصیل قرن بیستم در معماری چگونه سبکی است و به چه خواصی از سایر سبک‌ها جداست؟ آیا می‌توان سبک نو را در معماری زیبا شمرد؟

بسیاری از کسانی که به زیبایی سبک‌های کهن و زیب و زیور آن‌ها خو کرده‌اند سبک نو را در هنر ساختمان پر ساده و عریان می‌یابند و در آن اثری از زیبایی پیدا نمی‌کنند. در معماری جدید از ستون‌های خوش قامت سبک یونانی و یا ریزه‌کاری سردرهای «گوتیک» و سطوح گردان و بی‌تاب سبک «باروک» و خطوط و نقوش طناز سبک لوئی پانزدهم اثری نیست. عمارت ساده و بی‌زیور بالا می‌رود و هر جا غرض خاتمه پیدا می‌کند عمارت هم به آخر می‌رسد. معماری جدید بیش از هر سبک دیگری تابع غرض و فایدۀ بناست و به همین مناسبت بعضی سبک جدید ساختمان را «سبک تابع فایده»  Utilitarian Style نامیده‌اند.

در این سبک خط‌ها عموماً افقی و عمودی است و شکل‌ها هندسی. بسیاری از عمارات جدید را به‌صورت حجم‌های سادۀ هندسی از مکعب و مستطیل و هرم و منشور یا ترکیبی از آن‌ها می‌بینیم.

عمارت Rockefeller Center و Empire State Building در نیویورک و غالب عمارات عمومی تازۀ شیکاگو و عمارت بیمۀ ملی شهر مکزیک و عمارت تازۀ یونسکو در نیویورک از این قبیل است. دو عمارت عظیم تازه‌ای که در نیویورک در دست ساختمان است و نقشۀ آن‌ها را در نمایشگاه موزۀ هنرهای جدید دیدم درست تابع همین سبک است. (یکی عمارت برای ادراۀ شرکت J. E. Seagram & Sons در نیویورک توسط Mies Vander Rohe معمار معروف که عمارت شیشه‌پوش ۱۹۵۱ شیکاگو نیز کار اوست و Ph. Johnson که بنای اساسی آن یک مکعب مستطیل ساده است مرکب از ۳۸ طبقه و خطوط کشیده و یکسرۀ پنجره‌ها سطح آن‌را مشبک جلوه می‌دهند؛ و دیگر عمارت Chase Manhattan Bank در نیویرک توسط Skidmore و Owings و Merrill که باز از همین نوع است).

در پدید آمدن و رواج یافتن این شیوه تنها یک عامل دست نداشته است. از مهم‌ترین عوامل شیوۀ نو در معماری ظهور «تکنیک» جدید در ساختمان است. رایج شدن تیرآهن و بتن مسلح خود به خود صنعت ساختمان را منقلب کرد و ضرورت دیوارهای قطور و ستون‌های کتیبه بر دوش و جورکش را از میان برداشت و ساختمان عمارات بسیار بلند و تنگ را میسر ساخت. ساختمان‌های بیسار بزرگ شیشه‌ای، یعنی ساختمان‌هایی که سطح خارج آن‌ها عموماً با شیشه پوشانده شده و اسکلت باریک و نازک ولی استوار درونی آن‌ها را می‌توان به‌آسانی تشخیص داد، نتیجۀ پیشرفت این تکنیک است.

از طرفی وضع اقتصادی قرن بیستم با عجله و شتابی که برای ساختن و فایده بردن و بازنماندن از توسعه و بسط اقتصادی زمان در کار بود به‌عمارات بیشتر جنبۀ عملی داده است تا زینتی، به‌خصوص که در این قرن طبقۀ مرفه و خوش ذوق و بیکاری که در قرن‌های گذشته حامی هنر بود و دست به پرداختن عمارت عظیم و زیبا می‌زد در نتیجۀ تحولات اقتصادی از میان رفته است و «دولت» و یا سوداگر ثروتمندی که از عهدۀ ساختمان بناهای عظیم برمی آید بیشتر گرفتار ضرورت ساختمان است تا تفنن در هنر ساختمان.

با این‌همه نمی‌توان نوع زیبایی عمارات نو را تنها نتیجۀ این عوامل شمرد [غرض من همه جا عمارات عمومی Architecture monumentale  است، نه خانه‌های خصوصی- به‌هرحال خانه‌های هزار و یک‌رنگ و بالماسکه- مانند خیابان‌های تهران را نباید ملاک داوری در معماری در عمارات مسکونی جدید شمرد. تهران با سبک سنجیده و پارک‌های متعدد و مدارس و میدان‌ها و حمام‌ها و تفریحگاه‌های به‌جایش! چشم بد دور، خودآموز فن شریف بد ساختن است.]

ممالک غربی پس از این‌که چندین قرن با سبک‌های گذشته بازی کردند و آن‌ها را به صورت‌های گوناگون درآودند عاقبت در این قرن توانستند سبک مستقلی در هنر ساختمان ایجاد کنند.

در اختیار این سبک که بر سادگی خطوط و سطوح و حذف همه نوع زوائد تزیینی و استفادۀ کامل از فضای موجود قرار دارد می‌توان گفت احتراز از تکلف و تأکید روشنی و سادگی، راهنمای زیبایی ساختمان بوده است.

به‌نظرمن این سبک که بر سادگی خطوط و سطوح و حذف همه نوع زوائد تزئینی و استفادۀ کامل از فضای موجود قرار دارد می‌توان گفت احتراز از تکلف و تأکید روشنی و سادگی، راهنمای زیبایی ساختمان بوده است.

به نظر من این همان زیبایی است که راهنمای پرده‌های هندسی نقاشانی مانند Mondrian و Malevich و Lissitzky است. اگر مربع‌های ساده و خطوط مستقیم و متقاطع این پرده‌ها زیباست سبک نوین معماری نیز از زیبایی بی‌بهره نیست. اما برای کسی که از عظمت و سادگی و بی‌پیرایگی طرفی نمی‌بندد طبعاً این بناها نیز زیبا نیست.

***

سبک‌های هنری مثل عادات و عقایدند؛ به‌آسانی از میان نمی‌روند. با آن‌که امروز معماری سبک خاصی یافته است هنوز بسیاری از معماران یا صاحبان بنا با سبک‌های کهن عشق می‌ورزند. گاه رعایت همواری و یکسانی سبک‌های نیمه‌جان یا محتضر را همچنان زنده نگاه می‌دارد. مثلاً دانشگاه معروف Yale چون بناهای قدیمی خود را به سبک گوتیک ساخته است، امروز نیز ورزشگاه بسیار بزرگ نه طبقۀ خود را (که استخر شنایی در طبقۀ سوم دارد) نیز به همین سبک ساخته است! تطبیق این سبک بر عمارت ورزشگاه بی‌تماشا نیست.

در آتن بسیاری از عمارات عمومی را به‌دلایل احساساتی به‌شیوۀ عمارات قدیم یونانی ساخته‌اند. در فلورانس سبک اوائل رنسانس هنوز کم‌وبیش حکمفرماست و در دانشگاه Stanford(کالیفرنیا) باز برای رعایت تناسب عمارات جدیدتر را هم به سبکی شبیه سبک بیزانس ساخته‌اند. در غالب شهرهای نیومکزیکو و نواحی اطراف سبک خانه‌های گلی سرخ‌پوستان (Pueblo Indians) راهنمای سبک عمارات نوست و گذشته از دانشگاه نیومکزیکو و عمارات عمومی شهر Santa Fe عمارت فرودگاه‌های چند شهر دراین نواحی چنین سبکی دارد.

کلیسای Sacré Cœur پاریس (سبک بیزانسی) و کلیسای ملی و ناتمام واشینگتن (گوتیک انگلیسی) نمونه‌های روشن‌تری از تعلق خاطر به‌سبک‌های کهن در روزگار نوست.

***

معماری نو در کشور خودمان حال دیگری دارد. هرچند ترکیب عمارات تهران با همت و حسن ذوقی که شهرداری همیشه به‌کار برده است ناهنجار است، بعضی از عمارات فردی که اخیراً ساخته می‌شود هم از لحاظ آسایش داخلی و هم نمایش خارجی باید انصاف داد حاکی از پیشرفت فن ساختمان در ایران است.

اما موضوع سبک داستان دیگری است. در بحبوحۀ این «ندیدبدیدی» و ولعی که ما در تقلید از شیوه‌های به‌جا و بی‌جای غربی داریم توقع برخاستن سبک مستقل یا سنجیده‌ای مثل توقع خدمت از عضو اداره و نور هموار از برق تهران داشتن است.

این بی‌سبکی و آشفتگی در معماری ایران تازه است. در دورۀ صفوی و قاجاری معماری عمومی شیوۀ خاصی پیدا کرد. از بناهای غیرمذهبی صفوی چهل‌ستون و عالی‌قاپو که مقر ادارۀ فرهنگ است هنوز در اصفهان بپاست و یادآور سبک ظریف و مزین آن دوره است.

پس از صفویه، نادر همت و مهارت نظامیش را بیشتر وقف بر ویرانی کرد. اما مسجد وکیل از دورۀ زندیه یکی از جالب‌ترین بناهای عمومی ایران است. اگر از حیث عظمت یا مصالح برجسته نیست از این لحاظ برجسته است که حامی از سکون و اطمینانی در ذهن سازندگان آن است- اطمینانی که حاکی از هدف روشن و سنت سابقۀ طولانی و مهارت دانایی در کار است. بازار وکیل از عمارات سنجیدۀ ایران است. معمار آن از غرض بنا، اقتضای آب‌وهوا، خواص مصالحی که به‌کار رفته و راه روش مردمی که می‌بایست دراین بازار خرید و فروش کنند به‌درستی آگاه بوده و همچنین از به‌کار بردن ذوق معتدلی در کنده‌کاری درها و تنظیم نقوش آجرها و تناسب سقف و دیوارها غافل نمانده- تقریباً همان نکاتی که از نظر معماران خانه‌های شیروانی و دوطبقۀ تهران به‌کلی دور مانده است.

***

در دورۀ قاجار اقتباس ایران از سبک‌های اروپایی قوت گرفت، اما معمار ایرانی پایه و مایۀ خود را از دست نداد و زندگی مردم ایران مقتضای آن‌را از یاد نبرد. اندرونی و بیرونی و اصطبل و قراولخانه و کفش‌کن و پستو و زیرزمین و حوضخانه در خانه‌های اعیان و توانگران قاجاری همه حاکی از مراسم خاص زندگی در ایران است.

هنوز در بعضی از خانه‌های قدیمی اطراف پامنار که یک زمان محلۀ اعیان نشین تهران بود و همچنین در بناهای پراکندۀ دیگری مثل خانه‌ای که امروز موزۀ مردم‌شناسی است (خیابان ارامنه) می‌توان این‌گونه بناها را مشاهده کرد.

از بناهای عمومی نمونه‌های بیشتری در دست است و تا آن‌ها را به‌عنوان ترقی و تجدد خراب نکرده و به‌جای آن‌ها عجایبی مانند عمارات اطراف دروازۀ دولت بنا نکرده‌اند فرصت تماشای آن‌ها باقی است.

هنوز وقتی انسان به‌تالار آیینۀ وزارت فرهنگ قدم می‌گذارد و یا قامت کشیدۀ شمس‌العماره را با کاشی‌های آبی آن از نظر می‌گذراند و یا اتاق‌های قصر گلستان را یکی بعد از دیگری می‌پیماید، می‌تواند حس کند که معماران ایرانی قرن پیش، ذوق دورۀ صفوی را به‌کلی از دست نداده بودند.

عمارت قدیم شهرداری تهران با ستون‌های آجری منظم و طاق‌های مدور، پیش از آن‌که گرفتار کلنگ تجدد شود، هنوز یادگاری از حسن ظرافت و ذوق تعادل و تناسب معماران ایرانی بود و به میدان سپه زیبایی شرقی خاصی می‌داد و زشتی چشم‌خراش ادارۀ راهنمایی و گوشۀ آشفتۀ خیابان چراغ برق را تاحدودی جبران می‌کرد.

عمارت ارگ تا زمانی که به دست بنای تمام نشدنی وزارت دارایی و ساختمان نسبه متعادل وزرت دادگستری از پا درآمد، مجموعۀ یکدستی از عمارات دورۀ قاجاری بود. در این عمارت انسان می‌توانست نمونه‌های بکری از سقف‌هایی با قاب چوبی، ستون‌های رنگ شده، گچ‌بری‌های گل و بتۀ کتیبه‌ها، سکوهای سنگی و آیینه‌کاری سقف و دیوار، ایوان‌ها و بهارخواب‌های طویل و حوض‌های بزرگ سنگی و زیرزمین‌های کم‌نور و خشک ببیند.

***

درسال‌های اخیر که قوۀ گریز ازخود قوت گرفت در عین آن‌که بعضی از عناصر سبک‌های باستانی ایران مانند سرگاو و کتیبۀ کاشی‌کاری در عمارات نمودار شد، معماری ایران به‌کلی شیوۀ ملی خود را از دست داد و تابع اطلاع ناقص و ذوق ناپختۀ معماران و مهندسان جوان و ذهن فرنگی‌پرست و دهاتی‌مآب نودولتان گردید. نتیجۀ این تحول، عمارات بلند و کوتاه خیابان سپه و سعدی و شاهرضا و سایرخیابان‌های شمالی تهران است. همان‌طور که عمارت موزۀ مردم‌شناسی حاکی از هضم عناصر اروپایی بدون از دست دادن تناسب و تعادل است، ایوان گشاده‌ای که در جنب کلانتری دربند قرار دارد با ستون‌های بی‌موردش که از ستون‌های تخت جمشید اقتباس شده نشانی از اصل «ستون برای ستون» بدون توجه به هیچ اصل دیگری است.

***

هرچند در معماری به اعتقاد من تقلید از سبک‌های گذشته درست نیست، بلکه اگر معماری کشوری معماری زنده‌ایست بهتر است در درجۀ اول مقتضای زمان و مصالح بنا را در نظر بگیرد تا سبک‌های گذشته را، ولی اگر بنای معماری معاصر ما بر تقلید و اقتباس است، شاید مطلوب آن بود که در بناهای خود چیزی از عناصر معماری ایرانی را اقتباس می‌کردیم و آن‌را در قالب ذوق امروز می‌ریختیم.

از معماران ایرانی کمتر کسی به‌این فکر افتاده و فریفتگی نسبت به معماری فرنگی فرصتی برای مطالعۀ اصول ساختمان‌های ایرانی باقی نگذاشت. اما بعضی از معماران خارجی از این نکته غافل نماندند. عمارت کالج البرز و بانک سابق ایران و انگلیس در میدان سپه از عمارات معدودی هستند که سبک آن‌ها تعبیر تازه‌ای از سبک خاص ایران است. اما این دو عمارات معماران خارجی داشته‌اند.

در میان عمارات عمومی خودمان عمارت موزه و پستخانۀ مبارکه و تا حدی بانک ملی مرکز از عمارت معدودی از این قبیل است که فعلاً کم به‌خاطر دارم. از عمارات تازه‌ای که به‌دست معماران ایرانی ساخته شده بانک ملی بازار و دبیرستان هراتی اصفهان از جمله عماراتی هستند که در اساس بنا یا بعضی از تزئینات نشانی از سبک ایرانی دارند.

از معماران جوان با آن‌که بعضی صاحب مهارت و تخیل و قوۀ آفرینش‌اند، کمترکسی توانسته است با تعبیر تازه‌ای از سبک‌های قدیم ایران عناصر آن‌را در ساختمان‌های خود وارد کند. عمارات دانشگاه که وسعت و دامنۀ کافی دارد حق این بود که نمونه‌ای از چنین بناهایی به دست می‌داد.

عمارات متعدد دولتی و ایستگاه‌های راه‌آهن و نظایر این‌ها که منظماً در کشور ساخته می‌شود نیز می‌توانست زمینه‌ای برای ایجاد سبک تازه‌ای که هم ایرانی باشد و هم با مقتضای این روزگار سازگار باشد فراهم کند. اما جسم افلیج و بیمار دستگاه اداری ما کی فرصت و همت چنین کارها دارد، وانگهی تا می‌توان ناساز و ناموزون ساخت چرا باید در پی ذوق و زیبایی رفت؟

پاسخ دهید

* Copy This Password *

* Type Or Paste Password Here *

8,270 Spam Comments Blocked so far by Spam Free Wordpress

فارسی سازی قالب تم وردپرس