بررسی نقش زنان معمار در معماری معاصر ایران

  1. خانه
  2. بررسی نقش زنان معمار در معماری معاصر ایران

بررسی نقش زنان معمار در معماری معاصر ایران

(۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ خورشیدی)

ساناز خانبانزاده
دکتری معماری،پژوهشگر هنر و معماری و مدرس دانشگاه.
او تاکنون در حوزه های جنسیت و معماری، روانشناسی محیط و معماری معاصر ایران دارای مقالاتی هست.

Khanbanss@gmail.com
http://magiran.com/p2160195

چکیده

فعالیت حرفه ای زنان در ایران قبل از قاجار، چندان مرسوم نبوده است ولی از نیمه های دوره قاجار فرصت برای حضور زنان در جامعه فراهم شد. با توجه به اینکه حضور زنان معمار در معماری معاصر ایران اغلب نادیده مانده، هدفِ این پژوهش معرفی زنان معمار در دوره پهلوی و بررسی اثرگذاری آنها در حوزه های معماری است. پرسش اصلی پژوهش این است که عملکرد زنان معمار در دوره پهلوی در کدام حوزه های معماری صورت گرفته و تاثیرگذاری آنها چگونه بوده است.

فرض بر آن است که فعالیت زنان در حوزه حرفه ای اثرگذاری بیشتری داشته است.  به این منظور مقاله از نوع کیفی، روش پژوهش تاریخی- تفسیری و تاریخ شفاهی و شیوه گردآوری داده ها،  اسنادی و کتابخانه ای و مصاحبه با پیشکسوتان معماری می باشد. در این راستا عملکرد زنان معمار، متغیر مستقل و میزان فعالیت و آثارو دستاوردهایشان در حوزه های معماری، متغیر وابسته می باشد. نتایج، بیانگر آن است که هم زمانی تحصیل در دانشگاه و کار در دفاتر معماری و توسعه ساخت و ساز در کشور علتی بوده که زنان معمار بتوانند در حوزه حرفه ای بیشتر از آکادمیک فعالیت داشته باشند ولی با این وجود آنها در حوزه آکادمیک تاثیرگذار و در حوزه حرفه ای تاثیرپذیر بودند.

مقدمه و بیان مسئله

مدرنیته عامل بسیار مهمی بر دگرگونی زندگی اجتماعی بشر از جمله هویت زن  بوده است[۲، ص ۳-۲]. در ایران، فارغ از رخ دادن یا عدم رخ دادن مدرنیته، می توان اذعان داشت رویدادهای اجتماعی- فرهنگی از نیمه های دوره قاجار و با شدت بیشتر در دوره پهلوی، منجر به بازتعریف نقش زنان در جامعه شده است[۱، ص۱۵]. در واقع یکی از سیاست های حکومت پهلوی در جهت اصلاح و نوسازی، تغییر جایگاه زن و نمایش چهره جدیدی از زن به عنوان نماد مدرنیته بود. به طور کلی توجه ویژه ای که این حکومت به بحت نوگرایی داشت باعث شد تغییرات مهمی در زندگی زنان ایران رخ دهد[۵، ص۹].

پژوهش های متعددی درباره معماری معاصر ایران نوشته شده است که برخی از آنها به عنوان منبع مطالعه دانشجویان رشته ی معماری کاربرد گسترده ای دارد اما در هیچ کجای این کتاب ها، زنان معمار ایرانی دیده نمی شوند و این خلاء باعث تعریف پژوهش حاضر با هدف پاسخگویی به پرسش های زیر شد: -زنان معمار عصر پهلوی، در چه حوزه هایی فعالیت داشتند و عملکرد آنها بر کدام حوزه های معماری اثرگذار بوده است؟

چارچوب نظری: در پژوهش هایی با رویکرد جنسیتی، دو هدف حائز اهمیت بود که در قالب دو موج بیان گردیده شد که شامل: – موج اول: احقاق حقوق زنان و اصلاحات و موج دوم: تحلیل علل و موانع رشد و پیشرفت زنان. از طرفی در پژوهش حاضر به معرفی زنان معمار در عصر پهلوی و حوزه های فعالیت آنان پرداخته می شود و در نهایت بعد از مشخص شدن حوزه ای که زنان بیش ترین فعالیت را در آن دارند، به علل های اجتماعی تاثیرگذار بر فعالیت زنان در دوره پهلوی، طبق نظر پیشکسوتان معماری اشاره می شود. یعنی تاثیر علل های اجتماعی در دوره پهلوی، بر میزان فعالیت و تاثیرگذاری زنان بیان می شود و همچنین در ادامه، آثار و دستاوردهای زنان معمار در هریک از حوزه های فعالیتشان مشخص می گردد و از این طریق می توان نحوه تاثیرگذاری و تاثیرپذیری آنها را بر معماری معاصر ایران بررسی کرد و درنهایت چارچوب نظری این مقاله در قالب نمودار۱ ارائه شده که قابل مشاهده است.

نمودار1: مدل بررسی نقش زنان و نحوه اثرگذاری بر معماری معاصر ایران، 1398: نگارندگان

نمودار۱: مدل بررسی نقش زنان و نحوه اثرگذاری بر معماری معاصر ایران، ۱۳۹۸: نگارندگان

 

معرفی و طبقه بندی زنان معمار در دوره پهلوی:

نمودار2: طبقه بندی زنان معمار در دوره پهلوی، 1398: نگارندگان

نمودار۲: طبقه بندی زنان معمار در دوره پهلوی، ۱۳۹۸: نگارندگان

 

نحوه اثرگذاری زنان معماردر دوره پهلوی بر معماری معاصر ایران :

 

حوزه های فعالیت معمارینحوه اثرگذاری معماران زن در دوره پهلوی بر معماری معاصر
 

حرفه ای

 

فعالیت در سازمان های دولتیورود مدرنیته در ایران دوره پهلوی،  به شکل جدی رخ داده است و معماری مدرن رویکرد غالب در این عصر برای طراحی معماری بوده است که زنان معمار نیز مانند سایر معماران عصر پهلوی تحت تاثیر این جریان قرار داشتند. در نتیجه استفاده از سطح وسیع بتن و شیشه در ساختمان از ویژگی های آثار آنها می باشد. درنتیجه زنان معماردر حوزه حرفه ای بیشتر  تحت تاثیر رویکرد عمده جامعه قرار داشتند تا خود صاحب سبک و رویکرد خاص باشند.
مشارکت در پروژه شهری
فعالیت در دفاتر خصوصی
 

آکادمیک

تدریس در دانشگاه

 

عده ای از زنان معمار دوره پهلوی با تربیت دانشجویان معماری به طور غیرمستقیم بر معماری معاصر ایران نقش داشتند.
تالیف و ترجمه کتاب علمیعده ای از بانوان معمار از طریق پژوهش و تالیفات و ترجمه علمی،  به نشر اطلاعات تخصصی در زمینه معماری در جامعه پرداختند و بر وسعت دانش تخصصی معماران اثرگذار بودند.
فعالیت در مجلات معماریتعداد زنان فعال در این زمینه کم بودند درنتیجه از این حیث نقش کمتری در انتشار اطلاعات علمی ودر نتیجه اثرگذاری بر اندیشه معماری داشتند.
برگزاری اجتماعات علمی نظیر کنگره و …

 

با اینکه برگزاری کنفرانس بین المللی زنان در سال۱۳۵۵،  توانست اهداف کنفرانس را یعنی:  اشتراک تجارب زنان معمارجهان در عرصه معماری و نمایش آثار معماران زن تحقق بخشد ولی جریان خاصی در جامعه ایجاد نکرد و تاثیرگذاری چندانی در جامعه معماری نداشت.

 

نتیجه گیری:   

زنان معمار تعداد کمتری از جمعیت معماران دوره پهلوی را تشکیل می دادند ولی با این وجود میزان حضورآنها و فعالیتشان در زمینه معماری قابل توجه است و به نوبه خود به معماری معاصر ایران خدمت بسیاری کردند و همچنین در فرآیند پژوهش و مصاحبه از معماران، مشخص گردید به علت همزمانی دوره تحصیل و کار دانشجویان و کثرت تعدد ساخت و ساز در دوره پهلوی، معماران همچنین زنان معمار در عصر پهلوی، در حوزه حرفه ای دارای فعالیت بیش تری نسبت به حوزه آکادمیک می باشند[۳؛ ۴؛ ۶؛ ۷] و همچنین به دلیل اینکه تمامی افراد مهارت انتقال اطلاعات را ندارند، در نتیجه افراد کمتری در حوزه آکادمیک فعال بودند [۴]. ولی جالب توجه است که نتایج پژوهش بیانگر این است که زنان معمار در عصر پهلوی از طریق آموزش و پژوهش و تالیف و ترجمه و انتشار مطالب علمی در زمینه معماری و شهرسازی به شیوه غیرمستقیم بر شکل گیری اندیشه در معماران اثرگذار بودند و با اینکه تعداد بیشتری از معماران زن در زمینه حرفه ای فعالیت کردند ولی همسو بر جریان معماری مدرن که در جامعه رواج داشت گام برداشتند و خود از این رویکرد تاثیرپذیرفته اند. و به طور خلاصه می توان گفت: زنان معمار با اینکه در حوزه حرفه ای به میزان بیش تری نسبت به حوزه آکادمیک فعال بودند ولی از طریق حوزه آکادمیک اثرگذاری بیش تری داشتند و بر معماری معاصر ایران نقش آفرینی کردند.

منابع:

[۱] ارمغان، مریم؛ سلطان زاده، حسین؛ ایرانی بهبهانی،  هما (۱۳۹۴) «بازتعریف نقش زن در خانواده و تاثیر آن بر تزئینات نقاشی و ساختار خانه های اعیانی تهران در دوره قاجار»، مجله باغ نظر، شماره ۳۴، صص ۲۴-۱۱٫

[۲] اکبری، اندیشه (۱۳۹۷) برساخت هویت زن در مدرنیته ایرانی و نمود آن در مشروطه، پایان نامه دکتری، رشته جامعه شناسی، دانشگاه کاشان.

[۳] اعتصام، ایرج (۱۳۹۸،۱۵ مهر) «مصاحبه شخصی».

[۴] اعتماد، گیتی (۱۳۹۸،۴ آبان) «مصاحبه شخصی».

[۵] حسنوند، خدیجه (۱۳۹۴) تاثیر اقدامات پهلوی اول در وضعیت زنان لرستان، پایان نامه کارشناسی ارشد، رشته تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه لرستان.

[۶] شاهنده، برازنده (۱۳۹۸،۱۰ آبان) «مصاحبه شخصی».

[۷] شهروز تهرانی، ایرج (۱۳۹۸،۱ آبان) «مصاحبه شخصی».

فهرست